مطابق آنچه در تواریخ شهر سنندج منجمله تاریخ مستوره ، مردوخ ، تحفه ناصری و…. آمده است ، سلیمان خان اردلان در سال 1046 ه.ق با تخریب قلاع زلم،مریوان،پالنگان و حسن آباد ، قلعه حکومتی را در قریه ی ” سینه ” بنا نهاد که در آنهنگام قریه ی کوچکی بر کناره ی رودخانه ی ” چه م ده ره به یان ” بوده است.سلیمان خان با بنا نهادن قلعه حکومتی ، بازار ، مسجد ، حمام و بناهای عام المنفعه ، این قریه ی کوچک را به کرسی حکومت کردستان تبدیل نمود . پس از او نیز سایر حکام کردستان در کنار اعیان و معارف شهر  با ساخت بناهای عالی و باشکوه به رونق هر چه بیشتر شهر کمک کرده اند.

وجود تپه های باستانی و آثاری از سکونت در دوره های متعدد تاریخی در دشت زیبای سنندج  در کنار مقابر امامزادگان شریفی همچون هاجره خاتون ، پیر محمد ، پیر عمر ، چهل مرده شیخان و …. سابقه ی سکونت در این دشت زیبا را به بسیار پیش از این تاریخ میرساند با اینحال ؛ در شهر کنونی سنندج ، بناهای زیبا و تاریخی شهر ، نمیتوانند تاریخی بیش از 1046 ه.ق را به ما یادآور گردند .  انچه که اکنون از این بناهای تاریخی و زیبا در میان  بافت تاریخی شهر سنندج به جای مانده ، رد خیابانها و کوچه های اصلی شهر را به وضوح نشان میدهند .

قبل از خیابان کشی های چهارگانه در زمان پهلوی اول که بر مبنای اصول خیابان کشی اروپایی و بدون توجه به بافت تاریخی و ارگانیک شهر انجام گرفته ، شهر سنندج با توجه به قرار گیری مهمترین عناصر شهری و لزوم ارتباط مناسب بین آنها ، دارای یک خیابان اصلی بوده است و بر مبنای آنچه که از بافت تاریخی و ارگانیک شهر بر جای مانده است ، اصلی ترین و اولین خیابان سنندج ، خیابانی غربی – شرقی بوده که از مقابل مسجد جامع شهر شروع و به سمت قلعه ی حکومتی  امتداد می یافته است (خیابان کنونی امام خمینی) ، این خیابان پس گذشتن از مقابل قلعه ی حکومتی و رسیدن به ساختمان بازار سرپوشیده ی شهر ، به سمت جنوب  امتداد یافته و از مقابل مسجد والی گذشته و سپس در امتداد جنوب غربی از طریق خیابان کنونی ناصر خسرو به کناره ی رودخانه ی ” ده ره به بیان ” منتهی میگشته است .

دو ساختمان تاریخی حمام شیشه و مسجد ملاویسی ، هم اکنون نیز در دو سوی این رودخانه و بلوار کردستان فعلی قرار گرفته اند . قرار گرفتن این دو ساختمان تاریخی و عام المنفعه در این محل ، نشان از اهمیت این قسمت از رودخانه ، در میانه ی شهر دارد . در این محل ، پلی آجری با طاق و تویزه اجرا گردیده بوده که در امتداد اولین خیابان شهر سنندج ، ارتباط میان دو سوی رودخانه ی  ” ده ره به بیان ”   را تامین میکرده است.

بر کناره ی این خیابان ، مهمترین بناهای شهر قرار داشته اند . این خیابان از مسجد جامع شهر شروع و با گذشتن از کنار قلعه ی حکومتی ، بازار شهر و مسجد والی ، به سوی دو بنای تاریخی دیگر ( حمام شیشه و مسجد ملاویسی ) رفته  و ارتباط میان مهمترین مراکز مردمی ، مذهبی و حکومتی را به خوبی تامین میکرده است .

مهرزاد درافشانیان

کارشناس ارشد مرمت و احیای بناها و بافتهای تاریخی